به قلم استاد جعفر دیناروند
بسیاری از افراد جامعه نقد پذیری را نوعی توانایی در شنیدن نیروهای مخالف می دانند.گاه برای نشان دادن نیت خیر خود،دیگران را به نقد کردن دعوت می نمایند.گوش می دهند و گاه عکس العمل مثبت به نمایش می گذارند و زمانی تنها سکوت می کنند تا نشان دهند که به آرای دیگران احترام می گذارند.
با این نوع برداشت ها،خود را معروف و نشان دهنده ی طرفداری از آزادی و ازادمنشی معرفی می کنند.شاید در میان افراد جامعه نیز بسیاری وجود داشته باشند که این نوع افراد را تحسین کنند و نقد پذیر نامند اما واقعیت نقد پذیری غیر از این حالات و بسیار فراتر از این اشکال است.
نقد پذیری دارای مواردی است که نماد مشخص آن در شخص یا اشخاص نقد پذیر وجود دارد.ما موضوع نقد پذیر کیست را در بعد فردی دتبال می کنیم تا تفاوت میان انواعی از رفتارهای مشابه را مشخص نماییم.
نقد پذیر، نقطه ی مقابل نقد کننده است.فردی است که از بابت موضوعی که بیان داشته یا نظراتی را که مطرح نموده و در تمام حالات، پشتیبانی هایی که از یک برنامه یا طرح مطرح کرده،مورد خطاب قرار می گیرد.
بر این اساس، گاهی افراد خود را نقد پذیر می دانند در حالی که از خود هیچ نظر یا ایده ای ندارند.بنابراین، اولین نکته در نقد پذیری آن است که فرد دارای ایده هایی باشد تا دیگران را به سمت سبک و سنگین کردن آن ترغیب نماید.نقد پذیر از این نظر« نظریه پرداز» است.بنیانی ترین خصوصیاتی که برای نقد پذیر لازم و ضروری می آید و او را از سایر افراد عادی جامعه جدا می سازد.
نظر ما نیز همین است که تا نقدپذیر ،خود، دارای نظراتی در جامعه نباشد نمی تواند نقدپذیر تلقی گردد.طرفداری از یک ایده، تنها، به دلیل خوش آیند بودن آن نباید باعث نقد پذیری افراد گردد.
نقد پذیر،« متخصص» در رشته ای و علمی است.او فردی عادی نیست که از معلومات دیگران سود برد و آنچه را که دیگران برای او هدیه اورده اند،پذیرا باشد و لذا نداند که اساس آن آورده ها چیست و از کجا نشات گرفته اند.
این را باید اصل قرار داد که نقدپذیری نمی تواند وسیع تر از تخصص فرد یا معلومات او باشد.به طور مثال، یک جامعه شناس می تواند نقدپذیر علمی باشد که خود داراست بنابراین، اینکه او نظرات دیگران را در باره ی اقتصاد کلان یا خرد به بهانه ی شخصیت نقدپذیر،بپذیرد، کاملا ناصواب خواهد بود.
نقدپذیر، در محدوده ی آنچه می داند و مسلط است،می تواند ضمن استقبال، به کجروی ها نیز پاسخگو باشد.بسیاری ممکن است این تصور غلط را داشته باشند که شنیدن هر آنچه دیگران می گویند اوج نقدپذیری است در حالی که کانال نقدپذیری، تنها می توانددر راه علم نگری و تخصص خواهی معنا یابد.بسیاری از نقد ها ممکن است نادرست باشند و این تخصص است که مقابله می کند.
نقدپذیر« تیز هوش» است و هر جمله ای را بدون کنکاش و تجزیه و تحلیل نمی پذیرد.او گوش دهنده ی کاملی است اما پذیرنده ی کاملی نیست.به زبان ساده او هر چه را که می گویند نمی پذیرد مگر در چارچوب علم و موضوعات علمی و اندیشمندی و از روش های تخصصی، بیان شوند.هوش برای او سازگاری با وضعیت است.با داشتن این ویژگی، تابع احساسات نمی شود و با سازگاری با وضعیت،خود را آماده ی نظرات دیگران می نماید.برای او موافق و مخالف معنایی ندارد.
بعضی ممکن است راه های بهتری ارائه نمایند که با راه های قبلی هماهنگ نباشند.این به معنای مخالفت نیست بلکه اصلاح و پیشبری کارهاست.
هوش، ظرفیتی بزرگ از یادگیری های نقدپذیر است که هر لحظه به عنوان داشته ها از آن استفاده می کند.رابطه ی میان هوش بالای او و نقدپذیری باعث می شود تا خود را در آرامشی مثال زدنی بیابد.
نقدپذیر« متفکر» است.این خاصیت به او اجازه می دهد تا با استفاده از اندیشه های خود، راه های چاره را بیابد و البته با توجه به اینکه اعتقاد به اندیشیدن دارد، از سایر اندیشه ها نیز استفاده می کند.او خرد را امری جمعی می داند و گرچه برای هر فرد دارای نوساناتی است اما مجموعه ی آن را یاور در یافتن طرق صحیح، برمی شمارد.
خرد جمعی و فردی برای او مانند یاورانی بزرگ در نقدپذیری عمل می نماید.وقتی از فکر به عنوان توانایی موثر سود می برد،نقدپذیری را کمکی برای نشان دادن انواعی از تفکرات برمی شمارد.
متفکر بودن نقدپذیر، به کارگرفتن قوای فکری اوست که باعث می شود تا دیگران را نیز به نوعی با نقدپذیری، شریک در توسعه و پیشرفت نماید.
نقدپذیر، باور درونی به فکر را در عمل با انواعی از رفتارهای تشویق دهنده در نقدپذیری نشان می دهد.او با آغو.ش باز، نظرات دیگران را شریک در فعالیت های خود می نماید. با این حال،نقدپذیری تنها با چند ویژگی محقق نمی شود.انواعی از ویژگی های شخصیتی مانند تسلط بر خود و خودباوری برای رسیدن به رشد و تعالی،در فعالیت های او نماد می یابند.
او « تحمل پذیر» و صبر طلب است.شاید در میان انواعی از رفتارهای نقد گونه، شکل هایی از حمله و تخریب وجود داشته باشند.در چنین وضعیتی،نقدپذیر،دارای سعه ی صدر و تحمل فراوانی است به طوری که از متوسط افراد نقد کننده،بالاتر است.
،میان نقد کردن و نقد پذیرفتن در این ویژگی، تفاوت های بسیاری است.برای نقد کننده، فشار آوری متصور است در حالی که برای نقدپذیر،فشارپذیری قابل بررسی است.او با انواعی از توانایی های درونی قادر است تا زمینه ی نقد را مهیا نماید.بنابراین نمی توان هر فرد را نقدپذیر دانست هر چند خود را آرام خواه نشان دهد.
نقدپذیر فردی « صلح طلب» است و همین ویژگی باعث می شود تا قبل از هر قضاوتی،به مطالعه و بررسی های لازم برسد.دیگران را دشمن خود فرض کردن و کینه ی آن ها را به دل گرفتن،در نقدپذیری تنها ایجاد درگیری و حتی جنگ های فیزیکی می کند.
انواعی از این نوع رفتارها را در دنیای سیاست،به خصوص،مجالس کشورها می یابیم
نقدپذیری او در این جنبه،نشان دهنده ی اصلاح خواهی برای نسل های آینده است.او منفی باف نمی شود و نظرات دیگران را با دشمنی و کینه ورزی پاسخ نمی دهد.صلح طلبی او ریشه در معلومات بالای او دارد که به او اعتماد به نفس و دوست طلبی می دهد.چنین ویژگی هایی به او کمک می کنند تا روش های نقد را مشوق باشد و راه های متفاوت را آزمایش شونده ترسیم نماید.
در واقع می توان،چنین شکلی از رفتار را راهی برای نتیجه گیری از انواع نقدها دانست که معمولا در جوامع پیشرفته و علم دوست، می توان جستجو کرد.
نقدپذیر« عاقل» است.معنای عقل در این رفتار نشان دهنده درستی طریق است.عقل را به عنوان نیرویی که می تواند راه درست را از غلط تشخیص دهد،محسوب می دارد و لذا در تمام مراحل نقد و انواعی از رفتارهای ایجادی از طرف نقاد یا خود،از این نیرو استفاده می کند.
جنجال سازی در نقد برای او جایگاهی ندارد.حمله و جوابگویی به هر طریق برای اثبات نظرات خود مطرح نیست.او راه درست را از طریق عقل در شنیدن ها می یابد و از راه علم و دلیل و معلول،پاسخ های لازم را می دهد و هر لحظه که به هدف خود مبنی بر اصلاح نظر برسد، آن را بیان می کند و هرگز خود را شکسته یافته بر نمی شمارد.
راه درست برای او،رشد خواهی در نظرات و راه های پیشنهادی است.تسلط بر خود را از طریق نیروی عقلانی در می یابد و بدان عمل می کند.
نقدپذیر در موارد بسیاری« کاشف» است.معنای کشف،یافتن از طریق دیگران است.موجودیتی که نامعلوم است و نمی توان به سادگی یافت.نقدپذیر با کنار هم گذاشتن انواعی از نقد ها و یافتن نقاط قوت و ضعف،چیدمانی را قرار می دهد که حاصل آن، کشفی جدید می گردد.به زبان ساده،او تنها گوش دهنده و محدود به موضوع نیست بلکه در ورای نقدپذیری،فضایی بزرگ تر را می یابد که نتیجه ی آن، انواعی از نوآوری ها و کشفیاتی است که معمولا در وضعیت های خاص علمی، روی می دهند.
نگاه رشد خواهی او،دلیل اصلی کشفیات است.او نقدپذیری را راهی برای بهتر شدن می داند و لذا عملا به آن تن می دهد.نقدپذیر در چنین وضعیتی،کاشفی بزرگ و خلاقی بی نظیر خواهد بود.نقدپذیری که از میان نقد ها،موضوعات تازه ای را نیابد،تنها،گوش دهنده ای مودب است.