به قلم ـ عباس کرم الهی
نقاط مختلف هر فضايی اعم از فضای مسکونی،تجاری، نمايشگاهی و يا فضای نمايشی از نظر بصری و چگونگی ديده شدن توسط تماشاچی دارای ارزش های متفاوتی است. صحنه تئاتر نيز از اين امر مستثنی نيست. اگر کفِ صحنه ی تئاتر را از جلوبه انتهای بخش شماره يک بهترين فضاوبهترين مکان صحنه به سه قسمت مساوی تقسيم کنيم و سه خط فرضی روی پلان کفِ رسم نمائيم مسلما برای اجرای نمايش چه از نظر بصری و چه از نظر شنيداری است .
هدف های رفتاری: در پایان این فصل از فراگیر انتظار می رود که:
1 ) ـ اهمیت نقاط مختلف صحنه را توضیح دهد.
2 ) ـ انواع خطوط فرضی روی صحنه را نام ببرد.
3 ) ـ اشکال ترسیمی هر یک از خطوط فرضی روی صحنه را توضیح دهد.
4 ) ـ کاربرد هر یک از خطوط فرضی روی صحنه را توضیح دهد.
5 ) ـ انواع پرده های روی صحنه قاب عکسی را نام ببرد.
6 ) ـ کاربرد هر یک از انواع پرده های روی صحنه قاب عکسی را شرح دهد.
7 ) ـ ابعاد و اندازه های استاندارد صحنه قاب عکسی را بیان کند.
نقاط مختلف صحنه
نقاط مختلف هر فضایی اعم از فضای مسکونی،تجاری، نمایشگاهی و یا فضای نمایشی از نظر بصری و چگونگی دیده شدن توسط تماشاچی دارای ارزش های متفاوتی است. صحنه تئاتر نیز از این امر مستثنی نیست. اگر کف صحنه تئاتر را از جلو به انتهای صحنه به سه قسمت مساوی تقسیم کنیم و سه خط فرضی روی پلان کف رسم نمائیم مسلماً بخش شماره یک بهترین فضا و بهترین مکان برای اجرای نمایش چه از نظر بصری و چه از نظر شنیداری است. بدیهی است بخش دوم نسبت به بخش اول و بخش سوم نسبت به بخش دوم و اول از اهمیت و ارزش موقعیت مکانی کمتری برخوردار خواهند بود. از این رو کارگردان سعی می کند بهترین دیالوگ ها و حرکت ها و میزانس های اصلی و پر اهمیت خود را در بخش اول به اجرا در آورد. و سپس به بخش های دوم و سوم بپردازد. طراح صحنه نیز بایستی به این نکات واقف بوده و با در نظر گرفتن تقسیمات یاد شده نسبت به طراحی صحنه و لوازم صحنه و چگونگی چیدمان صحنه اقدام کند .
نوع دیگر تقسیم بندی فضای صحنه به این صورت است که کف صحنه نمایش را روی پلان صحنه به شش قسمت مساوی تقسیم و به ترتیب آن ها را شماره گذاری کنیم. قسمت شماره یک بهترین موقعیت فضا را در اختیار کارگردان، طراح و بازیگر قرارمی دهد و قسمت ششم کم اهمیت ترین فضا و موقعیت را نسبت به پنج قسمت خواهد داشت و بخش های بعدی به ترتیب شماره گذاریشده، اهمیت و جایگاه خود را نسبت به قسمت های دیگر خواهند داشت. باید توجه داشت این تقسیمات چه به صورت افقی سهقسمتی و چه به صورت شش قسمت مربع شکل در تمامی صحنه هایی که تماشاچی از یک سمت نمایش را می بیند، مصداق پیدا می کند.به طور مثال در صحنه گرد و یا زمانی که در یک صحنه آزاد تماشاچی از چند جهت نمایش رانظاره می کند قابل اعمال نیست .
خطوط دید نکته بسیار مهم در طراحی صحنه ارتباط تماشاچی با طراحی انجام شده و دکور ساخته شده روی صحنه است. طراح باید صحنه نمایش را طوری طراحی کند که همه تماشاچیان بتوانند دکور را دیده و با آن ارتباط برقرار کنند. هر چند هیچگاه دید دو نفر از تماشاچیان که در سالن نمایش نشسته اند یکی نیست )ولی خیلی نزدیک به هم م یتواند باشد( ولی باید سعی کرد تمام تماشاچیان حتی الامکان بتوانند تمامی صحنه را ببینند و با طراحی انجام شده ارتباط برقرار کنند. اولین و مهم ترین ارتباط در اجرای یک نمایش در روی صحنه ارتباط
بصری است و اولین گام برای برقراری این ارتباط قابل رؤیت بودن طراحی و دکور ساخته شده روی صحنه است. اگر از چشم اولین تماشاچی سمت چپ سالن خطی فرضی به د هانه صحنه سمت راست صحنه « جهت راست و چپ روی صحنه از دید بازیگر است » و از چشم اولین تماشاچی سمت راست سالن خط فرضی به د هانه سمت چپ صحنه رسم کنیم، و آن ها را امتداد دهیم. این دو خط فرضی ذوزنقه ای روی صحنه به وجود می آورند که فقط درون این ذوزنقه است که همه چیز اعم از بازیگران، دکور و لوازم صحنه برای تماشاچیان قابل رؤیت خواهد بود و خارج از این ذوزنقه برای تماشاچی قابل رؤیت نیست. لازم به توضیح است آنچه که روی ضلع سمت راست ذوزنقه و یا کنار آن به طرف داخل قرار می گیرد کمترین دید را برای اولین تماشاچی سمت چپ سالن و بیشترین دید را برای اولین تماشاچی سمت راست سالن خواهد داشت و عین همین مورد در خصوص ضلع سمت چپ ذوزنقه برای اولین تماشاچی سمت چپ سالن اتفاق خواهد افتاد. بدیهی است تماشاچیان بین نفر اول سمت چپ و اولین نفر سمت راست هر چه به خط محور مرکزی سالن نزدیکتر شوند دارای دید کامل و بهتری خواهند بود و نفرات وسط سالن مسلما بهترین دید را خواهند داشت. البته به خاطر نزدیکی صندلی های ردیف اول تماشاچیان به صحنه مشکلاتی از نظر دید پدید می آید به طوری که سه و چهار ردیف اول جهت دیدن کل صحنه در عرض ناچار از گرداندن سر به چپ و راست هستند و جهت دید کل صحنه در ارتفاع ناچار از گرفتن سر به کمی بالاتر از حالت افقی خواهند بود. بنابراین چنین نتیجه می گیریم که بهترین محل تماشاچی برای رؤیت کامل و واضح در سالن نمایش از ردیف های 4 و 5 به بعد و وسط ردیف هاست و نه کناره ها. البته هر چند از ردیف 5 و 6 به بعدکل صحنه قابل رؤیت است ولی هر چه به انتهای سالن نزدیکتر شویم به خاطر بعد مسافت رؤیت کامل جزئیات دکور، لباس، چهره و ... کمتر صورت می گیرد. از آنجایی که هر سالن نمایش با توجه به نوع طراحی دارای شکل خاصی از معماری است و امکان عدم رعایت استاندارد های لازم در چیدمان صندلی تماشاچیان و ابعاد د هانه و ارتفاع و عمق صحنه وجود دارد بهتر است طراح صحنه قبل از شروع به کار طراحی نسبت به اخذ پلان سالن و صحنه اقدام کند و چنانچه نقشه ها موجود نبود نقشه افقی )پلان( سالن و صحنه را تهیه کند و همواره در طراحی خود دید تماشاچی را مد نظر داشته باشد و با در نظر گرفتن ابعاد صحنه نسبت به طراحی صحنه اقدام کند. کنترل ابعاد در های ورودی روی صحنه از اهم وظایف طراح است. زیرا بسیار اتفاق افتاده است که طراحی به بهترین شکل انجام و دکور های لازم به بهترین نحو ساخته و نقاشی شده ولی موقع حمل به روی صحنه متوجه شد ه اند که ابعاد در ورودی به صحنه کوچکتر از ابعاد دکور است و ناچار از بریدن دکور شد ه اند. البته همان قدر که باید عدم رؤیت دکور های سمت راست صحنه برای اولین تماشاچی سمت چپ صحنه را در نظر داشت باید از نفوذ دید همین تماشاچی به پشت صحنه نیز جلوگیری نمود و همین طور برای تماشاچی سمت راست نسبت به دید سمت چپ پشت صحنه. برای این کار و جلوگیری از نفوذ دید تماشاچیان به پشت صحنه « خارج از ذوزنقه فرضی » اطراف صحنه را با پرده هایی به رنگ تیره و عمدتاً مشکی به صورت عمودی پوشش می دهند تا مانع نفوذ دید تماشاچی به پشت صحنه شوند. برای تکمیل این مورد از همین جنس و رنگ پرد ه ای هم در انتهای صحنه آویزان می کنند. تا فضای چهارگوش صحنه که یک دیوار طرف تماشاچی را ندارد با پرده های تیره پوشانده شود تا دکور، لوازم صحنه و بازیگران در داخل این فضا قرار گیرند. لازم به ذکر است به منظور جلوگیری از نفوذ دید تماشاچی به بالای صحنه پرده هایی هم در سقف صحنه آویزان می شود که در امتداد پرده های چپ و راست هستند بنابراین چهار دیواری نیز با پرده پوشانده می شود و باعث می شود تماشاچی هیچگونه دیدی به پشت صحنه و بالای صحنه نداشته باشد. در عین حالی که به دلیل با فاصله بودن این پرده ها امکان رفت و آمد و حمل دکور و غیره به پشت صحنه و امکان نصب پروژکتور و .. در سقف
بین پرده های سقفی بدون دیده شدن توسط تماشاچی وجود خواهد داشت. « تمامی این موارد درخصوص صحنه قاب عکسی مصداق پیدا م یکند » پرده های کناری را شال های کناری(wing) و پرده های بالای صحنه را پرده های سقفی(border) و پرده انتهای صحنه را (فوندال) می گویند و به جهت جذب نور و جلوگیری از انعکاس دارای رنگ تیره و عمدتاً مشکی هستند، پرده ها به ترتیب 1 تا 2 متر عرض با ارتفاع بیشتر از دهنه صحنه و به فاصله 1 تا 2 متر و پرده های بالا به عرض 1 یا 2 متر و به طول عرضی صحنه به اضافه عرض دو پرده کناری چپ و راست و پرده انتهایی یا فوندال به عرض صحنه و ارتفاع پرده های کناری و به فاصله حدود یک متر از دیوار پشت صحنه اند علاوه بر خطوط فوق الذکر دو خط دیگر روی پلان صحنه دارای اهمیت زیادی هستند، که طراح بایستی همواره آن ها را در نظر داشته باشد.
1 ) ـ خط محور که به صورت خط نقطه نازک ( . . . .) روی پلان رسم می شود به طوری که این خط از جلوی صحنه شروع شده و به انتهای صحنه ختم می شود و صحنه را به دو قسمت مساوی سمت چپ و راست تقسیم می کند و حکم شاهین ترازو را داشته و جهت کنترل توازن و تعادل در روی صحنه است و در رسم پلان مونتاژ این خط جهت ثبت فاصله لته ها و یا لوازم صحنه نمایش داده می شود. CL استفاده م یشود و به خط محور یا خط مرکزی معروف است و روی نقشه ها با این حروف
2 ) ـ خط جلوی صحنه که به صورت خط چین ( ...........) روی پلان رسم می شود و دو طرف دهنه صحنه را به هم وصل می کند. این خط مرز بین صحنه و آوانسن است و دکور ها پس از این خط نصب می شوند و اکسسوار و فاصله از دهنه صحنه از این روی نقشه نمایش داده می شود S.Lخط استفاده م یشود که به خط دهنه معروف است. و به شکل
ابعاد استاندارد صحنه تئاتر قاب عکسی
دهنه ی صحنه ی 8 تا 10 متر................ ارتفاع دهنه 6 تا 9 متر ..... عمق صحنه 10 تا 12 متر ؛ ارتفاع صحنه از کف سالن 80 سانتی متر تا 1 متر ...... فضای کار در پشت و اطراف صحنه (پس از ذوزنقه فرضی) حداقل 2 متر .
