به قلم ـ استاد جعفر دیناروند
نقد کردن فعالیتی هدفدار و دارای جهت و سوقی معین است.هدفی درونی و برونی دارد که شامل شخصیت شناسی و جامعه شناختی می گردد.در این میان، فاعل نقد نیز مهم و حیاتی تلقی می گردد و بر این اساس،باید نقاد یا منتقد را در جایگاهی ویژه نگریست.
اینکه بعضی خود را محق به نقد کردن می دانند و یا افرادی وجود دارند تا آن را انحصاری در گروه یا حزبی خاص بینند، از جمله مشکلاتی محسوب می شوند که قابل بررسی اند.نامعین بودن جایگاه و نیز تعیین معیارها برای نقاد،امری است که در ابتدای کار، باعث موانع و حتی اختلاط در بررسی ها می شود.
منتقد چه گونه شخصی است؟آیا جنبه ی فردی دارد یا جمع نیز می تواند در این فعالیت شرکت کند؟ بدیهی است که بررسی موضوع بسیار مهم تر از سایر موارد است زیرا رها کردن این مطلب علمی و دانشی و تاثیری که بر نوع جوامع بشری دارد، نوعی گریز از رشد یابی و حرکت به سمت سقوط دهی است.ما منتقد شناسی را امری بسیار مهم می دانیم و معتقدیم که پرداختن به آن،باعث نظم دهی، آینده نگری و حرکت به سمت تکامل گرایی می گردد.
اگر از منظری دیگر به موضوع نگریسته شود، آسان تر می توان آن را مورد تحلیل و شناسایی قرار داد.ماهیت نقد کمک دهنده است.اگر آن را علمی و دانشی بدانیم آنگاه نگاه به نقاد نیز معین می شود.
به زبان ساده، منتقد کسی است که « علم نگر و علم پذیر » است.دارای دانشی خاص در موضوعی معین است که می تواند با سبک و سنگین کردن موضوعات، آن ها را آشکار سازد.
اگر چنین نگرشی اساس نقد باشد، بسیاری از منفی ها در درون این فعالیت، حذف می شوند.بنابراین، منتقد عالم به موضوع و داناست.گذر از این فعالیت تنها در دانش نگری اوست.این نگرش، معیاری خاص برای ممانعت از ورود غیر اهل است.افراد نمی توانند ورود به موضوعی کنند که نمی دانند چیست.
ما اساس را بر علم نگری قرار می دهیم تا رشد گرایی نیز در درون آن قرار گیرد.پس، منتقد یک عالم و دانشمند در موضوع است.
منتقد «شخصیتی » ویژه است.این بدان معناست که دارای وابستگی های مانع ساز و ترمز مآب نیست.احساسات در گرو و دستان اوست. انواعی از باورهای سنتی و مانع ساز در درون او جای ندارند.او شخصی آزاد منش و دارای شخصیتی پویا و غیر وابسته به انواعی از نگرش های محدود کننده به خصوص سنتی، عرفی، فامیلی و طایفه ای است.همت او بلند و دیدگاهی وسیع دارد.برای او ساختن، اساس و تخریب، نوعی بیماری است که مهم ترین نشانه ی آن،حسادت و کمبودهای شخصیتی است.
او متوازن حرکت می کند زیرا دارای منشی متوازن است.اعتماد به نفس بالایی دارد و از انواعی از اتهامات، بری است.اهل سیاست بازی و ریاست طلبی نیست.او کوته بین نبوده که نگاهی به اندازه ی تمام دنیا دارد. انسانیت و نوع بشر برای او از همه،اولی تر است.شخصیت منتقد به عنوان دومین معیار، خاص و دارای توازنی معین است.
« آینده نگری» در او به معنای هر نوع هدف بینی نیست بلکه برای او تبدیل ضعف ها به قوت ها و سبک ها به سنگین هاست.پیشرفت همراه با توسعه ی انسانی برای او، اساس نقد است و هر کلامی را برای این موضوع، مناسب نمی داند.افق دید او برای رسیدن به تکامل و تحولاتی است که نوع بشر را به هم نزدیک تر می کند.
هدف او انسانی و تبدیل توانایی ها به عملیات است.آنچه می خواهد تبدیلاتی است که ترفیع پذیرند.او در درون خود آرامشی مثال زدنی دارد و نوع بشر را مستحق به پیشرفت و تعالی می یابد.
بر همین اساس است که در نقد خود،افق ها را زودتر از دیگران ترسیم می کند تا رمز موفقیت او، در ادامه ی فعالیت های نقدی باشد.رسیدن به اهداف پاک و منزه و دوری از خودنمایی و رسیدن به جمع گرایی، بدون توجه به نژاد و ملیت های مرسوم،از جمله معیارهایی است که او را از سایر افراد، متمایز می کند.
او فردی « متخصص» است.توازن میان توانایی های علمی و تخصص برای او در نقد نمایی، بسیار مهم محسوب می شود.این بعد از منتقد، نشان دهنده ی وارد بودن به روش های نقد است.
این بدان معناست که گرچه عالم بودن در علم لازم اما کافی نیست.بسیاری از افراد دارای دانش های وسیعی هستند اما نمی توانند آن را برای رشد جامعه موثر سازند.منتقد با تخصص در نقد نمایی می تواند از علم و دانش خود استفاده های بهینه نماید.
به زبان ساده او راه انتقال معلومات و سود بری از آن را برای رشد و تعالی جامعه می داند.پس تخصص در چگونگی نقد، اصلی برای موفقیت می شود.
منتقد تنها به معلومات رشته ای خود متکی نیست که تخصص در نقد را نیز با خود داراست.او میان نقد و حمله و نیز تخریب و منفی بافی، تفاوت قائل است و راه درست نقد کردن را برای ترفیع فردی و جمعی، در نظر می گیرد.
منتقد « متعهد» است.برای او تعهد، عهد و پیمانی انسانی است که بر اساس آن،خود را متعهد به نوع بشر می داند.محدودیت های خاص بشری مانند سرزمین و رنگ و نژاد برای او معنایی ندارند.احساس او نسبت به هموطن خویش، همان است که نسبت به سایر ملت هاست.عهد پذیری او برای رفع موانع و مشکلات انسانی، در نقد نمایی است.او در درون این راه، موفقیت هایی را می یابد که در دیگر راه ها، نمی یابد.تعهد، او را برای اجرای نقد،ثابت قدم می نماید و با توجه به باور قوی او در این راه، از هیچ کوششی دریغ نمی کند.منتقد متعهد،زیر بار هر نطریه ی تحمیلی نمی رود و تعهد او، محدودیت های حزبی یا سیاسی را به وجود نمی آورد.شاید بتوان او را بی تعهدترین فرد در برابر انواع باند بازی ها و وابستگی های گروهی و حزبی دانست.تعهد منتقد او را دارای اعتماد به نفس می کند.
از نظر « روانی» او شخصی بدون کینه ورزی و کینه خواهی است.مسائل و مشکلات را شخصی نمی یابد و در این راه،از انواع بغض ها و دشمنی ها به دور است.منتقدی صلح طلب و جذاب در پذیرش دوست و البته طرد انواعی از دشمنی های انسانی است.
برای او،اعتقاد به نقد مانند هر روشی نیست بلکه نگاه او از این روش، اصلاح سازی و تغییر پذیری به سمت پیشرفت و تعالی است.روانی آرام و نفسی مطمئن دارد و برای این کار، از انواع وابستگی های دنیوی و زرق و برق های فریب دهنده، دوری می جوید.آرامش روانی او و اعتقاد به روش نقد باعث می شود تا مخلصانه مسائل را حل کند و از راه های درست، موانع را بردارد.او تابع هدف نگری نقد یعنی پیشرفتگرایی است.
او از انواع بیماری های روانی مانند حسادت، غیبت، بد گویی،افسردگی و خودبزرگ بینی به دور است و نقد را تنها برای پیشرفت جامعه می خواهد گرچه معروفیتی برای او ایجاد کند اما او برای خود، کاری انجام نمی دهد.
در هر صورت، هر فرد را نمی توان منتقد به معنای واقعی دانست.منتقد باید عالم به زمان، دارای تخصصی در نقد نمایی، روانی آرام، به دور از انواعی از خودنمایی ها، گروه گرایی های حزبی و سیاسی،طایفه گری، تعصبات جاهلی، سنت های پوچ و پوسیده ی زمانی باشد.منتقد، متعهد به انسانیت است و با توجه به شناخت درست و درک کامل از وضعیت، نسبت به اصلاح امور تلاش می کند.
برای او، نقد روشی برای موفقیت و آرامش سازی است و بر خلاف بسیاری که آن را با تخریب و اعتراض یکی می دانند، نگاهی ویژه به نقد دارد و آن را بهترین و موثرترین راه برای رسیدن به هدف های انسانی برمی شمارد.
منتقد، فردی خاص با اندیشه هایی بلند و سازنده است.او خود را در میان جمع انسانی ذوب شده می یابد و هرگز خودنمایی را عملی درست تلقی نمی کند.منتقد، هر کسی نیست و نمی تواند باشد.
